Kính mời các nhà khoa học, nghiên cứu văn hoá, nhà văn, độc giả tham gia ư kiến b́nh luận về hiện tượng những ngôi chùa mới xây hiện nay cũng như quan điểm của GS. Trần Lâm Biền trong bài tṛ chuyện đăng trên Văn nghệ trẻ số 30 dưới đây bằng h́nh thức gửi bài viết trực tiếp vào ḥm thư baovannghetre@gmail.com hoặc hangiang79@gmail.com; hoặc gọi điện, nhắn tin đến số điện thoại 0932 373 282 của PV. Báo Văn Nghệ! Xin trân trọng cảm ơn!


Đừng xoá sổ chùa của tổ tiên

“Có thể chúng ta xây những ngôi chùa mới nhưng những ngôi chùa ấy hăy ở những vùng đất mới không gắn với kiến trúc cổ truyền. Kiến trúc mới hăy ra đất mới không ai cấm xây dựng những ngoi chùa mới nhưng đừng đem những ngôi chùa lớn vào đát của hchùa cũ. Bởi chùa cũ là tiếng nói của tổ tiên. Chúng ta không có quyền thay đổi kiến trúc hoặc xây mới ở nơi truyền thống ấy…”- những điều trăn trở trên đây là một phần trong câu chuyên đối thoại của PV. VNT với nhà nghiên cứu văn hoá truyền thống GS. TS Trần Lâm Biền xung quanh câu chuyện những ngôi chùa xây mới hiện nay.

GS. Trần Lâm Biền là một trong những nhà nghiên cứu văn hoá Việt Nam, luôn dành tâm sức cho công cuộc bảo tồn các di sản văn hoá của dân tộc. Ông có nhiều công tŕnh nghiên cứu về văn hoá dân gian, tín ngưỡng tôn giáo: Phật giáo và văn hoá dân tộc; Một con đường tiếp cận lịch sử, Diễn biến kiến trúc truyền thống của người Việt; Chùa Việt; Đồ thờ trong di tích của người Việt…
Người ta nhập vào chùa nhiều thứ không phải Phật

Theo giáo sư Phật giáo và những ngôi chùa có ảnh hưởng như thế nào đối với đời sống của Việt?

Đối với người Việt, đạo Phật rất được tôn trọng. Nhưng điều đáng nói ở đây là ở chỗ Đạo Phật chính đáng chứ không phải đạo Phật đă bị biến đổi đi. Trong tôn giáo tín ngưỡng, đối với người Việt chính đạo Mẫu lại là đạo bắt nguồn từ đời nguyên thuỷ từ mấy ngh́n năm trở về trước. Chỉ đến đầu công nguyên cách đây 2000 năm, đạo Phật mới tới từ phương Nam tới, nó đáp ứng được yêu cầu của người Việt lúc đó đang cần một hệ tư tưởng để đối trọng với đạo Nho, đạo Lăo mà người phương Bắc xâm lược dùng để thống trị người Việt. Nên đi bên cạnh đạo thờ mẫu th́ đạo Phật được người Việt quan tâm rất nhiều. Tuy nhiên mỗi thời đạo Phật phát triển khác nhau: Đạo Phật dung hoà với đạo Mẫu; Phật phái Thảo Đường- dung ổn giữa đạo Phật với đạo Nho, Phật Phái Trúc Lâm - một Phật phái chính trị….

Và hiện nay th́ sao? Hiện tượng người dân ngày càng chuộng lễ bái và lễ chùa hàng tháng, liệu có thể cho rằng đạo Phật đang rất thịnh ở nước ta không?

Đến bây giờ, đạo Phật và ứng xử với Đạo Phật của con người không đi vào được bản chất tốt đẹp sâu xa của đạo nữa. Những điều tốt đẹp như Nhẫn, Nghiệp,…chúng ta thấy khó t́m thấy trong thế giới tu hành. Suy cho cùng trên bước đường đi đạo Phật ở nước ta có rất nhiều khủng hoảng, gắn với tiêu cực, v́ sự hiểu biết về Hiếu, Nghĩa của đạo Phật không đến nơi đến chốn.
Chính v́ không hiểu đến nơi đến chốn nên nay người ta nhập vào chùa nhiều thứ không phải Phật, mà rơ ràng những thứ đó nhiều khi gắn với mê tín dị đoan. Nên người ta đang sống phần nào nó vội vă, tuỳ tiện xây dựng lại nhiều ngôi chùa không theo truyền thống. Đạo Phật dạy con người đi t́m sự đơn sơ nhưng thuộc về bản chất tốt đẹp nhất.

Đừng xoá sổ chùa của tổ tiên

Gần đây, chùa Bái Đính nằm trong một quần thể du lịch ở Ninh B́nh dù chưa hoàn thành nhưng đă giữ nhiều kỉ lục lớn nhất Đông Nam á: Tượng Phật bằng đồng; Chuông, 500 bức tượng La Hán,… Ông suy nghĩ như thế nào về ngôi chùa mới này?

Tôi thấy hiện chùa Bái Đính ở phía trong mới gọi là Bái Đính, c̣n chùa mới xây hoàn toàn không phải là Bái Đính. Nếu gọi là Bái Đính là hoàn toàn xoá sổ chùa của tổ tiên đấy. Điều thứ hai, trong kiến trúc ba tầng mái, như chúng ta thấy kiến trúc ba tầng mái của chùa Bút Pháp có tháp Cửu phẩm liên hoa – là nơi thế giới của người chết; nhưng chùa Bái Đính mới ấy lại co cái gọi là tam quan – ba tầng mái ở ngoài, khiến người ta đến với cái chết trước khi đến với Phật. Điều đó không chấp nhận được. Toà nhà ba tầng mái có nhiều ư nghĩa lắm, thường nó phải nằm ở phía sau như ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), chùa Sổ(Thanh Oai). Nhà Ba tầng mái có thể được đặt ở ngoài nhưng không gắn với chùa mà nó được gắn với tam tài như Hiển Lâm các trong Huế. Để như thế th́ con người trước khi đến với Phật đă chết ở Phật tâm rồi. Th́ họ chỉ c̣n đem cái rác rưởi của trần gian đến với Phật mà thôi. Cái chùa Bái Đính mới ấy là phi Phật và có tính chất không đi theo truyền thống, muốn xoá bỏ chùa của tổ tiên và mặt nào đó nó có tính khoe mẽ.

Giáo sư đánh giá ư nghĩa to lớn của ngôi chùa mới này ra sao?

Những ngôi chùa được xây to lớn nhiều khi nó có tính áp chế khiến con người khi bước vào ngôi chùa bị tâm hồn của ḿnh hoà quyện với sự hoành tráng, bị h́nh thức nào đó nó làm người ta nhẹ cái tâm đi. Đứng trước ngôi chùa quá to lớn như Bái Đính mới hay Tây Thiên th́ con người cảm thấy tâm hồn của ḿnh bị teo đi, bé nhỏ trước áp lực tinh thần nào đó. Người ta không thấy được bản chất hoà vào thiên nhiên, hoà vào vũ trụ, hoà với thế gian của bản thân họ nữa mà chỉ c̣n tính quy phục mà thôi. Tính chất ấy không đúng với tinh thần của người Việt. Xu hướng xây dựng những ngôi chùa to lớn là khó có thể chấp nhận được trên ḍng chảy truyền thống. Như vậy trước đây những ngôi chùa mang vẻ đẹp văn hoá phi tôn giáo th́ nay những ngôi chùa to lớn ấy chỉ mang tính chất tôn giáo mà thôi.

Nhưng hiện nay không phải chỉ ở Ninh B́nh xây chùa mới Bái Đính mà đă có rất nhiều nơi, nhiều địa phương tổ chức xây chùa mới, nơi th́ trên nền chùa cũ, nơi th́ xây bên cạnh,… vậy những người xây phải chú ư ǵ đến kiến trúc của những ngôi chùa mới này?

Đi vào tín ngưỡng chúng ta phải đi theo truyền thống, phải VN chứ đừng để đến những ngôi chùa kiến trúc mới người ta thấy tây không phải tây, tàu không tàu nhưng nhất định không phải VN như một số ngôi chùa hiện tại đang được làm một cách tuỳ ư không thông qua bộ Văn hoá. Theo kiến trúc truyền thống, một ngôi chùa hay đền, đ́nh phải đạt chuẩn thông tam giới: với mái tượng trưng cho tầng trời, với đất – thân của nó là nơi thần và người tiếp cận, cần được thông nhau. V́ thế nền đất để mộc, hoặc có lát phải để những mạch rộng hoặc dùng gạch bát thấm nước… để âm dương không bị cách trở. Nhưng nay th́ người ta lát hết, thậm chí lát cả gạch men hoa, gạch tầm thường tưởng là sang trọng.

Kiến trúc của đạo Phật gắn với kiến trúc truyền thống của người Việt có đặc điểm là nó phải hoà vào thiên nhiên, hoà vào trời đất, thế gian. Có thể chúng ta xây những ngôi chùa mới, nhưng những ngôi chùa ấy hăy ở những vùng đất mới không gắn với kiến trúc cổ truyền. Kiến trúc mới hăy ra đất mới không ai cấm xây dựng những ngôi chùa mới nhưng đừng đem những ngôi chùa lớn vào đất của chùa cũ. Bởi chùa cũ là tiếng nói của tổ tiên. Chúng ta không có quyền thay đổi kiến trúc một phần hoặc xây mới ở nơi truyền thống cũ ấy. Do sự không hiểu biết phân biệt giữa Phật với thần linh khác nên trong kiến trúc có sự lẫn lộn. Theo kiến trúc cũ, Phật điện là nơi cao nhất nhưng nay người ta xây mới nhiề khi nhà Tổ lại xây cao hơn Phật điện,.. hay Phật tiếp cận với chúng sinh lại biến điện Phật thành hậu Cung như chùa Láng là không thể chấp nhận được. Phật là nơi rộng cửa với chúng sinh nên điện Phật không bao giờ có hậu cung….

V́ sao lại nhất định phải giữ lại những ngôi chùa cũ bé nhỏ và xuống cấp?

Giá trị của ngôi chùa cổ truyền thực sự không nằm ở vật chất mà ở chỗ khác. Rơ ràng bằng những di sản văn hoá chúng ta thấy tộc người chủ thể đi đến đâu để dấu tích lại tới đó. Điều đó quan trọng như thế nào! Chính những di sản văn hoá của tổ tiên để lại cho biết bước phát triển của cộng đồng dân tộc đi dần tới thống nhất như ngày nay một cách cực kỳ rơ ràng. Thế mà nay cứ phá cái cũ đi để xây những cái mới lên th́ c̣n ǵ để chúng ta chứng minh những điều ấy. Cho dù dấu tích cũ đă mất nhưng vẫn c̣n dấu tích trong ḷng đất th́ chúng ta vẫn phải tôn trọng. V́ có tôn trọng quá khứ th́ chúng ta mới biết vào tương lai. Nay xoá sổ những ngôi chùa mới trên nền đất cũ là không thể chấp nhận được. Dù nó tàn phai th́ vẫn để đấy v́ nó vẫn đang nói với chúng ta những th́ thầm của tổ tiên.

Chùa mới không theo kiến trúc truyền thống là phá hoại bản sắc dân tộc
Tuy nhiên, trong khi Bái Đính mới chưa hoàn thành nhưng khách tham quan đă đến rất đông trong một hai năm gần đây…

ở đây chúng ta phải nói rằng, khách tham quan th́ cứ tham quan nhưng mà “bất tri bất trách”, chúng ta không trách được bởi trong thời gian qua sự hụt hẫng tinh thần qua thời chiến tranh trở nen rất nặng nề. Nay nay cứ có nơi nào để nó được giải toả tâm hồn là người ta sẽ đến. Người ta đến Bái Đính mới để ngợi ca sự to lớn về cái ǵ đó rất đời thường chứ không phải thờ đạo. Rơ ràng một khi họ đă hiểu biết th́ vai tṛ của chùa gọi là Bái Đính ấy sẽ tàn phai. Người Việt Nam không chấp nhận sự to lớn một cách thái quá đâu, bởi sự khoe mẽ ấy, người Việt đi sâu vào cái tâm. Sự vĩ đại của nó là ở cái tâm thánh thiện chứ không phải h́nh thức. Cái h́nh thức đó làm mờ cái tâm. Khi họ phát triển trí tuệ cao hơn nữa th́ họ sẽ nhận ra đó là sự sai lầm.

Xu hướng xây chùa mới to lớn, khang trang đang khá phổ biến hiện nay trong khi chưa có những quy định về kiến trúc cũng như việc xin cấp phép của bộ Văn hoá, điều này tiềm ẩn những nguy cơ ǵ?

Đó là một cảnh báo lớn là hiện tượng phá hoại truyền thống văn hoá dân tộc; đúng hơn là phá hoại bản sắc làm méo mó tâm hồn dân tộc. Một dân tộc có thiện tâm vô cùng cao nay lại chỉ quan tâm đến h́nh thức. Tôi xin nhắc lại là xây dựng chùa cao to mấy cũng được nhưng hăy để ra ngoài không gian kiến trúc của tổ tiên đă làm.

Phải chăng đă đến lúc nhận định việc xây dựng những ngôi chùa mới nằm ngoài sự quản lư của Bộ văn hoá?

Chuyện này không pảhi nằm ngoài sự quản lư của nghành văn hoá, mà ngành văn hoá nhiều khi đă không biết đến điều ấy. Đến khi biết được nó đă thành sự đă rồi.


Minh Anh (thực hiện)